يهوديان، بنياسرائيل يا كليميان در لفظ ايراني، پيروان دين يهود و شريعت ابلاغ شده (تورات) از خداوند به حضرت موسي (در حدود ۳۳۰۰ سال پيش) هستند. پس از درگذشت حضرت موسي، جانشين وي، يهوشوع، بنياسرائيل را به سرزمين مقدس وارد كرد و تا زمان ويراني دومين معبد بيتالمقدس در اورشليم (حدود سال ۷۰ميلادي)، ۵۵ تن از انبياي بنياسرائيل به هدايت و ارشاد پيروان اين دين پرداختند. جمعيت كنوني يهوديان جهان حدود ۱۳ ميليون نفر است كه اكثريت آنها به ترتيب در امريكا، اسرائيل، روسيه و كشورهاي اروپايي سكونت دارند و جوامع متعددي از يهوديان نيز در ساير كشورها، از جمله ايران حضور دارند. سابقه حضور يهوديان در ايران به حدود ۲۷۰۰ سال پيش بازميگردد و بسياري از اماكن مقدس و تاريخي آنها در اين كشور قرار دارند كه آرامگاه انبياي بنياسرائيل مانند حضرت دانيال نبي در شوش، استر و مردخاي در همدان و حضرت حبقوق نبي در تويسركان از اين جملهاند. نيز آرامگاههاي چندين تن از علماي برجسته يهودي – هاراو اورشرگاء در يزد و حاخام ملا مشه هلوي در كاشان - در ايران قرار دارد و مورد احترام مسلمانان نيز هستند. با تشكيل مجلس شوراي ملي در دوران مشروطيت، اقليتهاي ديني از كرسي نمايندگي برخوردار شدند و كليميان تا به امروز در همه دورهها داراي نماينده بودهاند. بعد از پيروزي انقلاب اسلامي در مجلس خبرگان قانون اساسي نيز نماينده كليميان ايران حضور فعال داشت. كليميان طبق قانون اساسي داراي يك نماينده در مجلس شوراي اسلامي هستند. فعاليتهاي سياسي، اجتماعي و شرعي جامعه كليمي حول سه محور مرجع ديني كليميان، نماينده كليميان در مجلس شوراي اسلامي و هيئت مديره انجمن كليميان تهران متمركز است. هرگونه اعلام موضع يا پيگيري مسائل حقوقي، سياسي و اجتماعي جامعه كليمي از طريق نهادهاي مذكور صورت ميگيرد.
هماكنون اين جامعه داراي كنيسا (كنيسه)هاي متعدد، مدارس خاص، مجتمعهاي فرهنگي، سازمانهاي جوانان، دانشجويان و بانوان، سراي سالمندان، كتابخانه مركزي، تالار اجتماعات و فروشگاههاي مواد گوشتي طبق شرع يهود در مناطق و شهرهاي يهودي نشين است. اطلاعرساني و نشر آثار فرهنگ يهودي به صورت كتابها و نشريات متعدد با افت و خيز، همواره جريان داشته و پس از انقلاب علاوه بر بولتنهاي داخلي دورهاي، نشريه تموز ( تا سال ۱۳۶۸) و ماهنامه افق بينا (ارگان انجمن كليميان از سال ۱۳۷۸) عهدهدار اين امر بودهاند. كليميان تهران، فعاليتهاي ورزشي خود را در قالب باشگاه ورزشي گيبور انجام ميدهند. اين باشگاه متولي كلاسهاي ورزشي و مسابقات داخلي و نيز مسابقات بين اقليتهاي مذهبي بوده و از همكاري مربيان كليمي و غير كليمي بهره ميبرد. سازمان بانوان يهود نيز در زمينه ورزش بانوان با اين باشگاه همكاري دارد. كانون خيرخواه از ديگر نهادهاي خيريه جامعه كليمي است كه مهمترين فعاليت آن، اداره بيمارستان دكتر سپير در جنوب شهر تهران است كه به ارائه خدمات به همه شهروندان مشغول است. هزينه اداره اين بيمارستان عمدتا توسط خيرين كليمي تامين ميشود.
كليميان تهران، مدارس متعددي از گذشته احداث و بهرهبرداري کردهاند كه در سالهاي اخير به علت كاهش جمعيت و نيز پراكندگي دانشآموزان كليمي در ساير مدارس عام، تعدادي از اين مدارس در اختيار آموزش و پرورش و دانشآموزان مسلمان قرار گرفتهاند. در حال حاضر پنج مدرسه اختصاصي آموزش كليميان در تهران فعال هستند.
چكيدههايي از مباني اعتقادي دين يهود سيزده اصول ايمان يهود
خداوندِ متبارك، موجود (حاضر) و ناظر است. او واحد و يكتاست. او جسم ندارد و شباهتي هم به جسم ندارد. او مُقدم بر هر موجود قديمي در جهان است. عبادت موجودي به غير از او جايز نيست. او از نيت و افكار انسانها آگاه است. نبوت حضرت موسي سرور ما حقيقت دارد. حضرت موسي به لحاظ نبوت از ديگر انبياي بنياسرائيل برتر است. تورات مقدس از آسمان (از جانب خداوند) وحي شده است. تورات در هيچ زماني تغيير نيافته و نخواهد يافت. خداوند، شريران را مجازات خواهد كرد و پاداش و اجر نيكوكاران را خواهد پرداخت. ماشيَحِ پادشاه (منجي جهان) خواهد آمد. مردگان در آينده زنده خواهند شد.
گزيدهاي از ده فرمان اصلي تورات مقدس من خداوند خالق تو هستم كه تو را از اسارت و بندگي مصر آزاد ساختم. تو را معبود ديگري جز من نباشد. هيچ تصويري از آنچه در آسمان و يا بر روي زمين و يا در آب است، نساز و آنها را پرستش ننما. نام خداي خالقت را بيهوده بر زبان نياور (از آن سوءاستفاده نكن). روز شنبه را به ياد داشته باش تا آن را مقدس بداري. پدر و مادرت را احترام بگذار... قتل نكن. زنا نكن. دزدي نكن. در مورد همنوعت شهادت دروغ نده. چشم طمع به مال و ناموس ديگران نداشته باش...
الف) تـورات: تـورات به معناي شريعت يا قانون و مهمترين قسمت تنخ و متشكل از ۵ سفر (جلد) است: برشيت (پيدايش)، شموت (خروج)، وييقرا، لاويان، بميدبار (اعداد)، و دِواريم (تثنيه)).
تـورات با آفرينش جهان آغاز ميشود و با مرگ حضرت موسي پايان مييابد. همه دستورها و فرمانهايي كه يك يهودي موظف به اجراي آنهاست (۶۱۳ فرمان)، از آن نشأت گرفتهاند. تـورات را حضرت موسي به بنياسرائيل طي ۴۰ سال اقامت در بيابان آموزش داد كه داراي ۵۸۴۵ پاسوق (آيه) و ۵۴ پاراشا (بخش) است. نيز هر هفته در روز شنبه و به طور معمول، يك بخش از روي توراتي كه بر پوست حيوان حلال گوشت و با دست نوشته شده، قرائت ميشود و بدين وسيله در طول يك سال، يك بار تـورات به طور كامل خوانده ميشود.
ب) نويئيم - انبيا دومين قسمت از تنخ و شامل ۸ جلد است. نويئيم به معناي انبيا و متشكل از نبوت پيامبراني است كه پس از درگذشت حضرت موسي تا اوايل آبادي معبد دوم بيتالمقدس، در مدتي نزديك به هزار سال، به هدايت و ارشاد مردم بر اساس دستورات تورات پرداختهاند. انبياي يهود ۵۵ تن بودند كه ۴۸ نفر آنها مرد و ۷ نفر زن هستند (انبياي يهود، طبق تفاسير كتاب مقدس بسيار زياد بودهاند. بيشتر آنها به سبب احراز صفات بارز اخلاقي و عقلاني براي رسيدن به كمال فردي، از جانب خداوند به نبوت رسيدهاند. ولي اين ۵۵ تن كه نامشان ثبت شده است.
انبيايي بودهاند كه نبوت آنها نه تنها براي مردم دوره خود بوده، بلكه براي ساير نسلها نيز مفيد و ضروري بوده است. كتب نويئيم عبارتند از: يهوشوع (يوشع): با نبوت يهوشوع و ورود بنياسرائيل به سرزمين مقدس شروع ميشود و تاريخچه ملت يهود را پس از آن بيان ميكند. شوفطيم (داوران): از رخدادهاي زمان داوراني چون – دوورا (Devora)، گيدعون(Gid-oon) و شيمشون كه پس از يهوشوع رهبري مردم را به عهده گرفتند، سخن ميگويد. دوورا از پيامبران زن يهود است كه با ايجاد اتحاد ميان بنياسرائيل بر ظالمان وقت قيام كرد و آنها را شكست داد. كتب دوازده گانه: داراي نبوت ۱۲ تن از پيامبران بنياسرائيل است كه به علت كم حجمي آنها در يك جلد گردآوري شده و شامل نبوتهـــاي هوشع، يوئل، عاموس، عووديا، يونا (يونس)، ميخا، ناحوم، حبقوق، صفنيا، حگي، زخريا (زكريا) و ملاخي است.
حبقوق نبي: در حدود ۲۵۰۰ سال قبل ميزيسته و از پيامبران بنياسرائيل است كه آرامگاه او در ايران و شهر تويسركان از توابع همدان جاي دارد.
ملاخي: آخرين پيامبر بنياسرائيل است كه در حدود ۲۳۰۰ سال پيش در اوايل آبادي معبد دوم بيتالمقدس ميزيسته است. او در نبوتهاي خود به انجام صحيح فرمانهاي الهي و به ياد داشتن و آموزش تـورات تأكيد دارد.
ج) كتوبيم - مكتوبات به سومين بخش تنخ گفته ميشود كه شامل ۱۱ كتاب است: تهيليم يا كتاب مزامير حضرت داوود: داراي فصل و بيشتر آنها از نبوتهاي حضرت داوود است. در نمازهاي يهوديان فصولي از مزامير داوود گنجانده شده كه در ميان كتابهاي تنخ پس از تـورات، بيشتر از كتب ديگر مورد مطالعه و علاقه مردم است. تهيليم تفاوت بارزي با ديگر كتب پيامبران يهوديان دارد. در نوشتار انبيا، اين خداوند است كه به وساطت پيامبرانش با انسانها سخن ميگويد، اما در مزامير، اين انسانها هستند كه به صورت فردي يا جمعي با خدا سخن ميگويند، گاه با نماز و استغاثه و گاهي با شكرانه و ستايش.
سه كتاب ميشله (جامعه)، قوهلت (امثال سليمان) و شيرهشيريم (سرود سرودها از نبوتهاي حضرت سليمان) هستند كه وي در دو كتاب اول، بيشتر به نكات اخلاقي و عبرتآموز ميپردازد و در كتاب سوم (شيرهشيريم)، بحثي عرفاني بين بنياسرائيل و خداوند بيان ميشود.
كتاب ايوب: برخي آن را نوشته حضرت موسي ميدانند كه از زندگي ايوب، آزمايشها و بحثهاي او و دوستانش درباره علت عذابهايي كه انسان در طول حياتش متحمل ميشود، سخن ميگويد.
كتاب روت: گرايش يك زن بتپرست (روت) به راه خداوند و پايداري او را در اين مسير توضيح ميدهد. اين زن با ايماني راسخ مشكلات را تحمل ميكند و سرانجام از روت، خاندان داوود پديد ميآيد.
اخا (مراثي يرميا): پيشبيني و مراثي يرمياي نبي در مورد خرابي معبد اول بيتالمقدس است كه در شب و روز نهم ماه عبري آو خوانده ميشود.
كتاب استر يا مگيلت استر: از زندگي يهوديان در ايران و زمان پادشاهي خشايارشا (حدود ۲۴۰۰ سال پيش) همراه با توطئه هامان -نخستوزير وقت- عليه يهوديان سخن ميگويد. اين كتاب با عنوان مگيلاي استر، طي مراسمي در شب و روز چهاردهم ادار (جشن پوريم) خوانده ميشود. آرامگاه استر و مردخاي در ايران و در شهر همدان جاي دارد.
كتاب دانيئل (دانيال نبي): از پيشبينيهاي دانيال، نبوتهاي او به هنگام اسارت يهوديان در بابل و شكست حكومت بابل به دست داريوش (پادشاه ايران) تشكيل شده است. آرامگاه دانيال نبي در شهر شوش استان خوزستان ايران قرار دارد.
تاب عزرا- نحميا: به ذكر اعمال اين دو پيامبر در ارشاد مردم و بازگشت يهوديان به ياري كورش به سرزمين مقدس و ساخت معبد دوم بيتالمقدس به مدد كورش و داريوش دوم كه هر دو از پادشاهان ايران بودند، ميپردازد.
كتاب ديوره هياميم (تواريخ ايام): شجرهنامه بنياسرائيل را از حضرت آدم تا اوايل آبادي معبد دوم بيتالمقدس دربردارد و برخي از وقايع زمان پادشاهان را نيز شرح داده است.
تلمود - تورات شفاهي از زمان نزول تورات به حضرت موسي همراه با فرامين مختلف بيان شده در متن تورات، نحوه اجراي آن دستورات و سنتها، به صورت شفاهي به بنياسرائيل توسط آن حضرت آموزش داده شد كه تورات شفاهي يا هلاخا نام گرفت. زيرا در بسياري از موارد، خداوند در تورات – كتبي – دستوري ميدهد، اما نحوه انجام دادن آن را به طور صريح بيان نميكند. مثلاً در تورات گفته ميشود: همان طور كه به تو دستور دادم، ذبح كن... اما چگونگي انجام ذبح، شرايط فرد ذابح، محل ذبح و... بوضوح بيان نميشود. نحوه صحيح اجراي دستورات خداوند را حضرت موسي طي چهل سال به بنياسرائيل آموزش داد كه اين آموزهها به صورت شفاهي، سينه به سينه از استاد به شاگرد يا از پدر به فرزند منتقل ميشد تا اين كه پس از ويراني معبد دوم بيتالمقدس و پراكندگي يهوديان و سختي در اين نحوه آموزش در حدود ۱۸۰۰ سال پيش تورات شفاهي توسط دانشمندي بزرگ ربي يهودا هناسي با همكاري بسياري از علماي زمانه در شش جلد شامل ۶۳ رساله به نام ميشنا جمعآوري شد.
ميشنا طوري تنظيم نشده بود كه بتواند به تمام پرسشهاي عامه مردم درباره قوانين دين يهود پاسخ قطعي بدهد، بلكه براي آن تدوين شد تا كمكي جهت دانشمندان يهود به هنگام تصميمگيري و صدور فتوا درباره يك مسئله ديني باشد. اين مجموعه، قوانين و نتيجه بحثهاي دانشمندان را به صورت كوتاه، مختصر، مفيد و بدون ذكر استدلال و اثبات آنها بيان ميكند. بنابراين بزودي پس از تدوين ميشنا، گردآوري تفسيرهايي كه حاوي توضيح مطالب ميشنا و اثبات قوانين آن با استفاده از آيات تـوراي كتبي بودند، در دانشگاههاي ديني آن زمان شروع شد و سرانجام، كتابي به نام گمارا (مكمل) در دسترس دانشپژوهان قرار گرفت. مؤلفان گمارا را امورا (وضيح دهنده يا مفسر) ميگويند. به مجموعه ميشنا و گمارا، تلمود گفته ميشود كه به معناي آموزش و تعليم است. دو نوع تلمود وجود دارد:
تلمود يروشلمي (اورشليمي) كه در مدتي كمتر از ۱۰۰ سال پس از تدوين ميشنا در بيتالمقدس (اورشليم) تدوين شد.
تلمود بابلي كه نزديك دو قرن پس از تلمود يروشلمي و در حدود ۱۵۰۰ سال پيش (۴۲۶۰ عبري) راو آشه و راوينا در ۳۷ جلد در بابِل و ايران گردآوري و تأليف كردند. تلمود بابلي مفصلتر و در بحثها، غنيتر از تلمود يروشلمياست، بنابراين بيشتر مورد مطالعه قرار ميگيرد.
با تأليف تلمود، مطالب تـوراي شفاهي كه از زمان حضرت موسي، پيامبران و رهبران مذهبي يهود، آن را از نسلي به نسل ديگر منتقل كرده بودند، تدوين شد و احتمال نابودي و فراموش شدن آنها از ميان رفت.
شولحان عاروخ پس از كتابت تلمود، تفسيرات و توضيحات مختلفي بر آن نوشته شده است. با توجه به مفصل بودن تلمود، دانشمنداني به جمعآوري قوانين و شرعيات به صورت خلاصه و بدون ذكر اثبات پرداختهاند كه در اين ميان كتاب شولحان عاروخ با توجه به اينكه همه قوانين در آن به شكلي ساده و قابل فهم براي عامه مردم در حدود ۴۰۰ سال پيش تنظيم شده است، ويژگي خاصي دارد. شولحان عاروخ را ميتوان كتاب توضيحالمسائل يا آييننامه مذهبي دانست كه هر فرد با دانستن زبان عبري ميتواند به آن مراجعه كند و به آساني، موضوع مورد نظر و پاسخ پرسش خود را بيابد. شولحان عاروخ از ۴ قسمت يا جلد تشكيل شده است: قوانين مربوط به امور روزمره، بهداشت، دعاهاي مختلف، نمازهاي روزانه، روز مقدس شنبه (شبات) و ديگر اعياد و روزههاي مذهبي. قوانين مربوط به ذبح شرعي، حلال و حرام خوراكيها (كشروت)، صدقه دادن، طهارت، بيماران و پزشكان، عزاداري و... . قوانين مربوط به ازدواج و طلاق و شرايط آنها. قوانين مربوط به خريد و فروش، امانتها، امور مالي و دادگاهها.
پژوهش
