روزه از جمله عبادات دیرینی است که پیدایش آن را میتوان با رانده شدن حضرت آدم (ع) و حوا از بهشت مقارن دانست. بعضی مفسران نوشتهاند: خداوند روزه روز سیزده و چهارده و پانزده هر ماه را بر آدم صفی واجب کرد. علت آن بود که چون به زمین آمد از گرمی و تابش آفتاب سوخت و سیاه شد، ولی پس از روزه بدنش سفید شد به این جهت آن سه روز را ایام البیض خوانند. پس پیشینیان از آغاز آدم هم روزه داشته اند.(۱) خداوند در آیه ۱۸۳ سوره بقره ضمن بیان وجوب روزه در ماه رمضان برای مسلمانان به این نکته که روزه پیش از این بر امتهای گذشته نیز واجب بوده است اشاره فرمودهاند: یا ایها الذین آمنوا کتب علیکم الصیام کما کتب من قبلکم. حضرت امیرالمومنین در این باره میفرماید: روزه عبادت قدیمی است که خدا هیچ امتی را از آن بر معاف نداشته است.(۲) مردی از ابن عباس از چگونگی روزه انسانهای برگزیده تاریخ سئوال کرد. ابن عباس در پاسخ گفت: پیامبر اکرم (ص) فرمود: برترین روزه، روزه داشتن برادرم داود است که در طول سال همیشه یک روز را روزه میداشت و یک روز را افطار میکرد، سلیمان نیز در هر ماه سه روز اول ماه و سه روز وسط و سه روز آخر آن را روزهدار بود، عیسی همواره روزهدار بود و مریم نیز همیشه دو روز را روزه و دو روز را افطار مینمود.(۳) با این اوصاف درمییابیم اکثر ادیان بزرگ دنیا از جمله صائبیان، مانویان، برهمائیان، بودائیان و اهل کتاب چون یهود و نصارا نیز روزههای واجب و مستحبی داشتهاند که در آن ایام از خوردن و آشامیدن دوری میکردند. در این مقاله به روزه یا تعنیت در میان یهود پرداخته میشود:
در توراي (تورات) مقدس، براي اولين بار دستور تعنيت (روزه) گرفتن براي روز كيپور (بخشش گناهان) در دهم ماه تيشري ذكر شده است، ولي تعنيتهاي ديگر تاريخ يهود با يادبود اتفاقاتي كه در مسير خرابي بت هميقداش(بیتالمقدس) روي داد، مناسبت پيدا ميكنند. روزههاي دهم طوت (آغاز محاصرة اورشليم توسط بختالنصر) هفدهم تموز (خرابي ديوارهاي شهر اورشليم و توقف قربانيها)، نهم آو (خرابي دوباره بت هميقداش) و سوم تيشري (كشته شدن گدليا بن اخيقام و سقوط حكومت يهوديان)، همگي در كتاب زخريا (35 :7 و 19 : 8) نام برده شدهاند. (4) مستر هاكس امريكايى در كتاب قاموس مقدس مینویسد: روزه كفاره، روزه مهم ساليانهاى است كه با آرامى و استراحت و روزه در دهم ماه تشرين (تیشری) يعنى پنج روز قبل از عيد خيمهها نگاه داشته مىشد... كه فعلا اين عيد در دهه اول اكتبر واقع مىشود...(5) ابوريحان بيرونى در التفهيم درباره این که كبور(کپور همریشه کفاره عربی) چيست؟ مینویسد: دهم روز است از تشرين وزين جهت گاه گاه او را عاشورا (عاسورا هم ریشه با عشره در عربی است)خوانند فاما نام كبور اندر زبان عبرى كفاره گناهان است و اين يك روز است كه بر جهودان روزه داشتن فريضه كرده آمد... تو اندازه اين روز بيست و پنج ساعت است و ابتدا كنند روز نهم پيش از آفتاب فرو شدن به نيم ساعت و تمام شود چون آفتاب فرو شود، روز دهم و نيم ساعت بگذرد آنگه روزه بگشايند.(6)
اهداف تعنیت در دین یهود تعنیت در این دین به نیات مختلفی گرفته میشود که میتوان آن را به سه بخش تقسیم کرد: توبه و طلب بخشش، یادآوری یک مناسبت و یا سوگواری، تلاش برای تحقق یک آرزو یا استجابت حاجت. از نگاه دین یهود كلمة صُوم تنها به معني پرهيز از خوردن و آشاميدن نيست، بلكه خودداري از لذايذ جسماني (مانند استحمام، استفاده از عطريات و...) را نيز شامل ميگردد. البته در كتابهای مقدس يهود، نمونههاي مختلفي وجود دارد كه نشان ميدهد تعنيت اصولاً تنها براي ابراز پشيماني از گناه و بازگشت به يك زندگي سالم و طلب رحمت از خداوند نيست، بلكه اهداف ديگري را نيز در بر ميگيرد. انبيا براي شايستگي دريافت وحي، تعنيت ميگرفتند، هنگام مرگ يك پادشاه عادل (مثل شائول) يا رهبر مذهبي تعنيت عمومي اعلام ميشده است. در موقع بروز احكام سخت (در زمان حكومت خشايارشا) استر، يهودي، ملكه ايران تعنيت سه روزه اعلام ميكند يا يهوديان غربي (اشكنازي) به مناسبت كشتارهاي دسته جمعي در اروپاي قرون وسطي روز بيستم ماه سيوان را تعنيت ميگيرند. حضرت موسي، قبل از دريافت تورا، 40 روز و 40 شب تعنيت گرفت. هنگام جنگ با دشمنان بتپرست، بنياسرائيل تعنيتهاي عمومي ميگرفتند تا راهنماييهاي الهي را بهتر درك کنند و در ضمن معلوم شود كه پيروزي آنها به خاطر نيروي بدني نيست. تعنيتهاي فردي براي آرامش خاطر، يا رسم تعنيت عروس و داماد در روز ازدواج يا قبل از آن براي ورود به يك زندگي مقدس و همچنين تعنيت گرفتن در سالگرد مرگ پدر و مادر و تعنيتهاي مستحب در روزهاي دوشنبه و پنجشنبه براي تزكية نفس نيز معمول و مرسومند.
احکام تعنیت دین یهود در شریعت یهود همه واجبات دینی برای دختران از سن 12 سالگی و برای پسران از 13 سالگی شروع میشود و اجباری است. روزه نیز مشمول این حکم است. تمامي قوانين تعنيت براي افراد سالم وضع شده است و دانشمندان يهود بيماران، زنان باردار و شيرده و زائو، دختران و پسراني كه هنوز به سن شرعي نرسيدهاند و پيران را به شرط مشورت با مرجع ديني مطلع و آگاه در موارد خاص معاف كردهاند. مراسم تعنيت از زمان بت هميقداش دوم تاكنون تغييراتي كرده است. در گذشته، همراه با روزهداري، بعضي از اعمال ديگر مانند بيرون آوردن تورا از جايگاه مخصوص بدون پوشش اصلي، زيارت قبور، نواختن شوفار، خوابيدن روي زمين، خودداري از صحبت كردن و شنيدن موسيقي مرسوم بوده است، اما امروزه، مراسم تعنيت با خواندن قسمتهاي اضافي در تفيلا (نماز) و خواندن تورا و مزامير مخصوص اجرا ميشود. به جز تعنيت نهم آو و كيپور (كه علاوه بر خوردن و آشاميدن، استحمام و استفاده از عطريات و لذات جسماني ديگر ممنوع است و از قبل از غروب روز پيش تا بعد از غروب روز بعد ادامه دارد) تعنيتهاي ديگر همگي از بعد از نيمه شب تا غروب گرفته ميشوند. در زمان گذشته تعنيتهاي سه روزه يا بيشتر نيز معمول بودهاند. البته در كتابهای انبيا به نوعي از روزه برميخوريم كه به پرهيز از گوشت و مسكرات و استفاده از عطريات محدود ميشده است،(حضرت داود، كتاب دانيل) و (شموئل 2: 20 -16-12). در گماراي براخوت آمده است كه دانشمند يهودي دعا ميكرد همان طور كه در خانة مقدس قرباني براي كفارة گناه تقديم ميشد، همچنان كه از خون و گوشت من در اين تعنيت كم شده است، همه را اي خدا به عنوان كفارة گناهم بپذير. به عقيدة دانشمندان يهود، نخوردن و ننوشيدن، موجب بخشايش الهي نميشود، بلكه تفكر در اعمال فرد، شناخت ضعفهاي خود، توبه و بازگشت از گناهان و انجام اعمال حسنه به همراه تعنيت، موجب رحم و نظر خداوند ميشود و روزة به جبران اعمال گذشته، مورد قبول خدا نيست. صدقه و تفيلا به همراه تعنيت راستين موجب رستگاري فرد و اصلاح كاستيهاي جامعه ميشود و موجبات رضايت پروردگاري كه محتاج تعنيت ما نيست، فراهم ميشود. (7)
بزرگترین تعنیت دین یهود یوم کیپور در دین یهود به عنوان بزرگترین روز برای تعنیت است. این روزه در میان یهودیان به نامهای دیگری نیز شناخته میشود: از آن جمله: «یوم آدیر» به معنای جلیل و با عزت، «یوم هسلیحا» به معنای روز بخشش و عفو، «یوم هقادوش» به معنای روز مقدس و بالاخره «یوم عاسورا» به معنای روز دهم و اشارهای به دهم ماه تیشری است. عاشورا اصلا نام روز دهم محرم نبوده است، بلكه روز دهم ماه تشرين (تیشری) بوده است كه يهوديان از جمله يهوديان عرب در آن روز روزه كيپور مىگرفتند... تشرين نام يكى از ماههاى تقويم يهود است كه ماه اول سال عرفى و ماه هفتم سال دينى است و مطابق با قسمتى از سپتامبر و اكتبر فرنگى است... جشن سال نو در روزهاى اول و دوم تشرين برگزار مىشود، يوم كيپور در روز دهم... (8) در اسلام نیز این روز عزیز داشته میشده، به طوری که پیامبر قبل از وجوب روزه ماه مبارک رمضان این روز را روزه میگرفتهاند. در صحيح بخارى از عايشه نقل شده: رسول خدا به روزه روز عاشورا امر كرد تا هنگامى كه روزه ماه رمضان واجب شد. آن گاه فرمود: هر كس مىخواهد، روز عاشورا را روزه بگيرد و هر كسى مىخواهد افطار كند.(9) در جامع احاديث الشيعه از كتاب من لا يحضره الفقيه از امام باقر(ع) نقل شده: محمد بن مسلم و زراره از آن حضرت از روزه روز عاشورا سئوال كردند، فرمود: كان صومه قبل شهر رمضان فلما نزل شهر رمضان ترك. اما پس از به شهادت رسیدن سالار شهیدان دشمنان تشیع و بنی امیه احادیثی از خود جعل کردند و روزه مستجبی در آن روز را به خاطر توفیق خداوند به بنیامیه در کشتن امام حسین (ع) ذکر کردهاند. از آن پس احادیث متعددی از ائمه هدی (ع) نقل شده است که روزه در این روز را نهی فرمودهاند. امام صادق(ع) به عبدالله بن سنان فرمود: لا تجعله صوما كملا و ليكن إفطارك بعد صلاة العصر بساعة على شربة من ماء: روزه آن روز را کامل قرار ندهید، بلکه ساعتی بعد از نماز عصر آبی بنوشید زراره از امام صادق و امام باقر(ع) نقل كرده كه به او فرمود: «لا تصم يوم عاشورا...» (10)
منابع: 1- تفسیر ادبی عرفانی قرآن مجید، خواجه عبدالله انصاری، نگارش حبیبالله آموزگار، ج1، ص73 2- جوامع الجامع، ج1، ص103 3- وسائل الشیعه، ج7، ص322 نقل از صفای باطن در پرتو رمضان، سید محمد شفیعی، ص17 4- روزهداری در میان یهودیان، آرزو ثنایی، انجمن کلیمیان ایران 5- قاموس مقدس، 427، چاپ 1928 ميلادى. 6- التفهيم، چاپ دوم، ص .244 7- روزهداری در میان یهودیان، آرزو ثنایی انجمن کلیمیان ایران 8- دائرةالمعارف فارسى، ج 2، ص 1651 و ج 2، ص .643 9- صحيح بخاري، ج 3، ص 31 10- جامع احاديث الشيعه، ج 9، ص 477
پژوهش
