عزاداري در يهود «اِوِل» و «ليصپود» ناميده ميشود و نوحه و مرثيهخواني («قينا» و «نِهي») نيز در مناسبتهاي مذهبي متداول است.
آداب سوگواري آداب سوگواري طي تاريخ مذهبي يهود به صورتهاي متنوعي مرسوم بوده كه شواهد آنها را ميتوان در كتاب مقدس (عهد عتيق) يافت. مشهورترين اين آداب كه تا امروز نيز باقي است، «دريدن جامه» است. نخستينِ اين نشانهها در داستان يوسف در تورات آمده است كه يعقوب با ديدن آثار مرگ يوسف، جامة خود را دريد، و يا مردخاي يهودي در واقعة «پوريم» در دوران خشايارشا و ملكه استر، با شنيدن خبر قتلعام قريبالوقوع يهوديان ايران، جامة خود را دريد. از ديگر آداب سوگواری، پوشيدن كرباس (يا پلاس)، ريختن خاك و خاكستر بر سر، خودداري از استحمام، خودداري از اصلاح سر و صورت (كه تا امروز نيز معمول است)، برداشتن عمامه و دستار، پرهيز از خوردن گوشت و شراب، و منع موسيقي و رقص است. در كتاب اشعياي نبي (باب 32 آيه 12) به «سينه زني» اشاره شده است كه احتمالا اين نيز در زمانهايي جزء آيين سوگواري يهود بوده است. به نظر ميرسد خراش دادن و زخمي كردن بدن نيز از آداب اقوام همجوار و معاصر بنياسرائيل در دوران حضرت موسي بود، چنانكه خداوند در تورات (تثنيه باب 14 آيه 1) اين رسم را براي سوگواري منع کرده است. مرثيه و نوحه نيز در مصايب تاريخي يهود هم از سوي انبياي بنياسرائيل (داوود و ارميا) و هم از سوي شعرا و علماي ديني سروده شدهاند. معروفترين آنها، مرثيههای ارمياي نبي در سوگ ويراني معبد اول بيتالمقدس و آوارگي قوم بنياسرائيل است كه عنوان يك كتاب مستقل از كتابهای مقدس يهود را به خود اختصاص داده است. نيز بخشهايي از كتاب ايوب كه به خاطر عذابهايي كه بر خود و خانوادهاش وارد آمد نوحه و فغان سر داد، در ايام سوگواري يهوديان مورد توجه و بازخواني قرار دارد.
ايام سوگواري: در مورد مرگ اشخاص، 4 مقطع زماني سوگ وجود دارد: زمان بين وفات تا خاكسپاري (اَنينوت). بستگان درجه اول متوفي در اين مقطع «اُونِن» خوانده ميشوند و از انجام اوامر شرعي ديني (مانند خواندن نماز) معاف هستند. فرد عزادار در اين زمان موظف است دعايي را ادا كند كه در آن از خداوند به عنوان داوري عادل نام برده ميشود.
هفت روز (شيوعا): پس از خاكسپاري، افراد عزادار معمولا در خانه متوفي گردهم آمده و از هر گونه فعاليت مربوط به كسب و کار خودداري ميكنند. تا حد امكان مراسم نمازهای جماعتي در این هفت روز خانه متوفي برگزار ميشود.
سي روز (شلوشيم): در اين ايام افراد عزادار از اصلاح موي سر و صورت منع شدهاند و در مراسم جشن و شادماني شركت نميكنند. اين مدت سي روزه ريشه در مدت سوگواري بنياسرائيل پس از وفات هارون و موسي دارد كه در تورات ذكر شده كه «بنياسرائيل سي روز گريستند». در تلمود (رساله يوما 39 ب و شبات 114 الف) اشاره شده كه فرد عزادار در اين سي روز لباس مشكي ميپوشد، اما در دورههاي بعدي تا به امروز، اين رسم منسوخ شده است.
سال: فرد تا 12 ماه قمري همچنان عزادار محسوب شده و يكي از مهمترين وظايف وي (آقايان) خواندن دعاي «قًديش» در نمازهاي روزانه جماعتي است. «قديش» متني است در تقديس خداوند كه پيشنماز در بخشهاي مختلف نماز جماعت يهوديان قرائت ميكند. فرد عزادار در ايام يك ساله عزاداري، در مقاطع معيني از مراسم نيايش جماعتي، نوعي از اين دعا را همراه پيشنماز قرائت ميكند.
سوگواري به مناسبتهاي ديني یهودیان در 4 نوبت از سال به مناسبت وقایعی که منجر به ویرانی معابد بیتالمقدس شده، روزه میگیرند و در 2 نوبت، فضای سوگواری بر جامعه یهودی حاکم میشود. مهمترینِ این سوگواریها، روز 9 ماه عبری آو است. در سال 586 قبل از میلاد در چنین روزی، بابلیها اولین معبد بیتالمقدس در اورشلیم را که به دست سلیمان نبی احداث شده بود، ویران کردند و بار دیگر در همین روز در سال 70 (و به روایتی 68) میلادی، رومیها دومین بنای این معبد را که پس از گذشت 70 سال از ویرانی اولین معبد، به دست انبیا و بزرگان یهود بنا شده بود، ویران کردند. از آنجا که معبد بیتالمقدس حکم قبله یهود را دارد و بخش اعظم مراسم روزانه عبادی یهود و نیز زیارتهای سهگانه ایشان در سال به خاطر همین مکان مقدس صورت میگرفت، یهودیان در این روز، روزهای 25 ساعته میگیرند و به سوگواری میپردازند. 3 مناسبت دیگر سال نیز درباره مقدمات همین ویرانیها و مصایبی است که بر یهودیان ساکن در اسرائیل در آستانه ویرانی این معابد وارد شده است. سه هفته قبل از این روزه، در روز 17 ماه عبری تموز، یهودیان روزه میگیرند و در حدفاصل 21 روزه این دو مناسبت، از برگزاری هرگونه مراسم شادی و حتی سفرهای تفریحی خودداری میکنند. با آغاز ماه عبری آو و بخصوص شروع هفتهای که روزه نهم آو در آن واقع شده است، یهودیان از خوردن غذاهای گوشتی خودداری میکنند و برخی از اصلاح سر و صورت نیز به نشانه عزاداری امتناع میورزند. در شب و روز روزه 9 آو، مردم در کنیساها تجمع میکنند، برخی روی زمین مینشینند و پیشنمازها و واعظان به قرائت مراثیههای ارمیا و نوحههای مندرج در کتب مخصوص مراسم این ایام میپردازند. بسیاری از وعاظ در سخنرانیهای خود، به مرور تاریخچه ویرانی بیتالمقدس و آوارگی یهودیان میپردازند و با ذکر مصایب وارده بر بنیاسرائیل در تاریخ پر فراز و نشیب ایشان، بر لزوم اصلاح اعمال و رعایت احکام شرعی تاکید میکنند. بخشهایی از کتب ارمیا و اشعیای نبی که به توبیخ و عتاب خداوند نسبت به کژکاریهای گروهی از یهودیان در آن دوران میپردازد، و یا کتاب ایوب که نگاهی است به فلسفه مصایب وارده بر انسان، از جمله متونی است که در این روز قرائت میشود و مورد تفسیر قرار میگیرد.
از دیگر ایام شبه سوگواری تقویم یهود، دوره تقریبا یک ماههای است که پس از عید پسح واقع است و در گذشتهای بسیار دور (دوران قبل از تلمود) تعداد کثیری از طلاب علوم دینی یهود در این مدت جان خود را از دست دادند. در این ایام نیز برگزاری مراسم شادی منع شده است. با توجه به پراکندگی جوامع یهودی در سراسر جهان و تاثیرپذیری از فرهنگ محیط خود، نحوه انجام مراسم سوگواری (شخصی یا به مناسبتهای دینی) تفاوتهایی در اجرای جزئیات این آداب وجود دارد، حتی در شهرهای یهودینشین ایران نیز این تفاوتها گاه به چشم میخورند.
منابع: 1-Encyclopeadia Judaica 2- Judaism, Dan Cohn Sherbok
پژوهش
